كم خوني
Anemia
* فقر آهن را بشناسيم !!!
خون يكي ازبافت هاي مهم بدن را تشكيل مي دهد كه تغذيه وتنفس سلول هاي بدن به عهده ي آن مي باشد و با رساندن اكسيژن و تغذيه سلول هاي بدن به حيات آدمي تداوم مي بخشد .
خون سازي چگونه انجام مي شود ؟
* خون ازدو قسمت تشكيل شده است :
1. قسمت سلولي: كه شامل گلبول هاي سفيد،گلبول هاي قرمز و پلاكت مي باشد.
2. قسمت مايع خون كه پلاسما ناميده مي شود و زردرنگ است .
خون سازي فرايندي است كه توليد وتكامل انواع سلول هاي خوني را دربر مي گيرد . اين فرايند ازتعدادي سلول اجدادي در مغزاستخوان آغاز مي گردد كه به سلول هاي خوني تبديل مي شوند،مغزاستخوان بايد بتواند افزايش نيازبه خون ناشي ازخونريزي، عفونت وساير استرها را برآورده سازد.
يكي از هورمون هايي كه براي توليد گلبول هاي قرمزدر مغزاستخوان لازم است اريتروپويتين نام دارد.
اين هورمون در اثركاهش تعداد گلبول هاي قرمز و كمبود اكسيژن ازكليه ها توليد مي شود و با اثر برسلول هاي اجدادي درمغز استخوان در مدت 1 تا 2 هفته توليد گلبول هاي قرمز را به ميزان 4 تا 5 برابر افزايش مي دهد. كه البته اين امردرحضور مقادير كافي مواد غذايي (به خصوص آهن) امكان گلبول هاي قرمز،اكسيژن را ازريه ها گرفته وبه بافت هاي مختلف بدن مي رسانند ودر مقابل گاز كربنيك را از بافت ها گرفته و به ريه ها برده تا ازطريق بازدم ازبدن دفع مي شود . گلبول هاي قرمزبه شكل منحصربه فردي براي انجام اين عمل تطابق يافته اند اين سلول ها به شكل ديسك هايي هستند كه دوطرف آن ها فرورفته (مقعر) است.
درون گلبول قرمزبالغ پروتئيني به نام هموگلوبين است . براي ساخت اين پروتئين در مغز استخوان نيازبه آهن مي باشد.
اندازه توده گلبول قرمز،منعكس كننده تعادل بين توليد گلبول قرمز و تخريب آن مي باشد .آگاهي از روند توليد وتخريب گلبول قرمز درك مكانيسم هاي مسبب كم خوني را امكان پذير مي سازد . وجود نقص درهر يك از اجزاء كليدي توليد گلبول قرمز ممكن است منجر به كم خوني شود .
# وظيفه گلبول سفيد دفاع خون است وپلاكت ها نيزدرعمل انعقاد خون دخالت دارند . پلاسما قسمت مايع خون است كه موادغذايي جذب شده ازدستگاه گوارش را به بافت ها رسانده ومواد زايد را به كليه وكبد حمل مي نمايد .
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
؟؟؟ كم خوني چيست ؟
کم خوني ( Anemia) به كاهش توده گلبول قرمز گفته مي شود.كم خوني شايع ترين اختلال خوني است . اين يافته مي تواند ناشي ازكاهش توليد گلبول قرمز به علت بيماري خوني ويا ساير بيماري هاي بدن باشد . به دنبال كاهش تعداد گلبول قرمزميزان هموگلبين نيز كم مي شود كه اين امرمنجربه كاهش ظرفيت حمل اكسيژن درخون مي شود. كم خوني خود يك بيماري اختصاصي نيست ،بلكه منعكس كننده بيماري يا اختلال كار ساير دستگاه هاي بدن مي باشد .
!!! نقش آهن درخون سازي چيست ؟
آهن يك عنصر حياتي در عملكرد تمامي سلول ها است . ميزان آهن مورد نياز بافت بدن در طي رشد متفاوت است . در عين حال ،بدن بايستي از خودش در برابر آهن آزاد كه بسيار سمي ،محافظت كند . درپستانداران آهن در ساختمان هموگلوبين شركت داشته و وظيفه حمل اكسيژن را به عهده دارد؛همچنين آهن يك عنصر حياتي در بعضي آنزيم هاي درون سلول مي باشد درصورت كمبود آهن ،ساخت هموگلوبين درسلول هاي خوني قرمز دچاراشكال مي شود كه درنهايت منجربه كم خوني وكاهش انتقال اكسيژن به بافت ها مي گردد.
آهن جذب شده ازمواد غذايي يا آزاد شده از ذخاير بده ،وارد جريان خون شده وبه نوعي پروتئين كه وظيفه حمل آهن را در خون بر عهده دارد(ترانسفرين) متصل مي شود ودر مدت 60 تا90 دقيقه براي ساختن هموگلوبين و گلبول قرمزبه مغز استخوان منتقل مي شود. درصورت كمبود آهن مدت زمان حمل آهن به مغز استخوان كمترشده وبه حدود 10تا15 دقيقه مي رسد . برداشت آهن ازگلبول هاي قرمزتخريب شده به صورت سريع وموثرانجام مي گيرد؛ به طوري كه آهن ظرف10 دقيقه پس از مرگ گلبول قرمز پيرمجدداً به جريان خون برمي گردد واين چرخه به حفظ ذخايرآهن بدن كمك مي كند .
!!! ميزان نياز روزانه به آهن چقدر است ؟
سطح طبيعي آهن پلاسما 100-80 ميكروگرم در دسي ليتر مي باشد. به طور طبيعي يك مرد بالغ بايد حداقل يك ميلي گرم آهن معدني در روز براي برآوردن نيازهايش جذب كند، در حالي كه يك زن در سنين باروري نياز به جذب 4/1 ميلي گرم در روز دارد. يعني در اين دوران به علت افزايش نياز به خون سازي ،آهن بيشتري مورد نياز مي باشد. در شرايطي نظير خونريزي ،استرس و... نياز به آهن حدود 8-6 مرتبه افزايش مي يابد.
!!! آهن از چه راه هايي از بدن دفع مي شود ؟
تعادل متابوليسم آهن در بدن دقيقا كنترل مي شود تا آهن به منظور مصرف مجدد به كار رود . هيچ راهي براي از دست دادن آهن وجود ندارد و تنها مكانيسمي كه آهن به وسيله آن دفع مي شود ،خونريزي (به صورت گوارشي ، قائدگي و...) و از دست دادن سلول هاي پوششي پوست و روده مي باشد.
!!! از چه طريقي آهن مورد نياز بدن تامين مي شود؟
به طور طبيعي تنها مسيري كه آهن وارد بدن مي شود از طريق گوارشي(جذب آهن رژيم غذايي) يا دارو هاي خوراكي محتوي آهن مي باشد،آهن ممكن است به دنبال تزريق خون نيز وارد بدن شود. منبع آهن رژيم غذايي از غذاهاي حاوي هموگلوبيني (منابع گياهي مثل اسفناج) مي باشد.آهني كه به شكل هموگلوبين در غذا موجود مي باشد از انواع ديگر بهتر جذب مي گردد.
جذب آهن در قسمت هاي ابتداي روده باريك و به صورت يك روند دقيقا تنظيم شده صورت مي گيرد و در شرايط فيزيولوژيك مختلف تغيير مي كند . جذب آهن در بيمارن مبتلا به فقر آهن زياد تر مي شود .وقتي بدن در مقابل مقادير زيادي آهن قرار بگيردمثل آن چيزي كه طي انتقال خون هاي مكرر اتفاق مي افتد،اين آهن اضافي،در بافت هاي بدن به ويژه كبد،طحال ،عضلات مغز استخوان و... رسوب مي كند و باعث اختلال عملكرد كبد و ديابت (بيماري قند خون بالا) مي شود.
علل كمبود آهن:
1- افزايش نياز به آهن : زمان هايي كه فرد رشد سريع دارد مثل شير خوارگي و دوران بلوغ - در زمان حاملگي - درمان با اريتروپويتين (به عنوان مثال در بيماران مبتلا به نارسايي كليه)
2- ازدياد اتلاف آهن: از دست دادن خون به صورت مزمن - از دست دادن خون به صورت حاد
3- كاهش مصرف و يا كاهش جذب آهن: رژيم غذايي نامناسب - بيماري سوء جذب - التحاب حاد و مزمن- مصرف ناكافي آهن غذايي در رژيم غذايي(گياه خواري)- دفع خون (آلودگي به كرم هاي قلاب دار) موجب كاهش ذخاير آهن مي شود .
بيماران الكلي كه به مدت طولاني الكل مصرف مي كنند ، غالبا دچار دفع خون از دستگاه گوارشي مي شوند و همين علت عامل اصلي كم خوني آن ها است. سابقه خونريزي منقطع ممكن است پزشك را به فكر كمبود آهن بياندازد.
# يك قانون كلي اين است كه وجود كم خوني فقر آهن در يك مرد بالغ مطرح كننده خونريزي گوارشي است ، مگر آن كه عكس آن ثابت شود .
!!! علائم و نشانه هاي فقر آهن چيست ؟
علاوه بر شدت خود كم خوني ،چندين عامل در بروز نشانه هاي همراه كم خوني تاثير مي گذارد :
# سرعت ايجاد كم خوني (مزمن يا حاد بودن)
# نياز هاي متابوليك فرد
# طول مدت كم خوني
# بيماري هاي قلبي – ريوي
به طور كلي كم خوني اي كه در مدت زمان كوتاهي به وجود مي آيد،نشانه هاي شديدتري دارد . يك فرد سالم مي تواند كاهش تدريجي ميزان هموگلوبين خود را تا حد %50 بدون بروز هيچ گونه نشانه قابل توجهي تحمل كند. حال آن كه از دست دادن %30 هموگلوبين به طور سريع مي تواند در همين فرد موجب شوك شود . به هر حال در تعداد زيادي از بيماران ، كم خوني آهسته و به تدريج ايجاد مي شود و به همين علت آنان مي توانند شكايات كمي داشته باشند .
اگر كم خوني شروع تدريجي داشته باشد ، تا زماني كه كم خوني شديد شود ،ممكن است با علامتي همراه نباشد . هنگامي كه كم خوني ظرف چند روز تا چند هفته ايجاد مي شود ، تغييرات قلبي يا خونرساني موضعي به جبران از دست رفتن كلي ظرفيت حمل اكسيژن كمك خواهد كرد. به همين دليل در افراد مبتلا به بيماري هاي قلبي – عروقي كم خوني مي تواند باعث تشديد علائم و درد سينه شود. در معاينه يافته اصلي كم خوني رنگ پريدگي است و ممكن است بيمار تپش قلب نيز داشته باشد .
خستگي ، رنگ پريدگي و كاهش توانايي در انجام ورزش و فعاليت بدني و افزايش ضربان قلب ،زبان صاف و قرمز ، زخم هاي گوشه هاي دهان ،قاشقي شدن و مضرس و شكننده شدن ناخن ها از علائم كم خوني ناشي از فقر آهن پيشرفته هستند . افراد با كم خوني فقر آهن ممكن است تمايل به خوردن يخ ،نشاسته يا خاك داشته باشند (خاك خوري يا pica ) از ديگر نشانه هاي کم خوني هستند.
!!! خستگي شايعترين نشانه و عارضه بيماري است .
خستگي غالبا نشانه اي است كه بيشترين تاثير منفي را بر روي سطح عملكردبيمار و در نتيجه كيفيت زندگي او مي گذارد .
بيماران غالبا تمايل خود را به تفريح از دست مي دهن . بيماران با كم خوني مزمن نياز به حفظ فعاليت جسماني و ورزش به منظور پيشگيري به منظور بدتر شدن شرايط در اثر عدم تحرك دارند . در مواردي كه علت كم خوني فقر آهن ، از دست دادن خون از لوله گوارش باشد ، مدفوع نرم و به رنگ سياه بوده و بوي بدي دارد (مدفوع قيري شكل ).
!!! كم خوني چه عوارضي مي تواند داشته باشد ؟
وقتي كه ميزان هموگلوبين پايين باشد قلب تلاش مي كند كه براي رساندن خون به بافت ها سريع تر و سخت تر پمپ كند . اين افزايش كار قلب موجب بروز نشانه هايي مثل تپش قلب ،تنگي نفس و خواب آلودگي مي شود . ممكن است حتي در مراحل پيشرفته نارسايي قلب نيز ايجاد شود به طور كلي در هر سطحي از كم خوني بيماران مبتلا به اختلالات قلبي بيشتر در معرض خطر آنژين و نارسايي قلب قرار دارند .
عوارض عمومي كم خوني شديد عبارتند از : نارسايي قلب ، بي حسي و گز گز اندام ها و گيجي .
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
؟؟؟ كم خوني چگونه تشخيص داده مي شود ؟
تشخيص كم خوني معمولا برپايه نتايج آزمايشگاهي استوار است . يافته هاي آزمايشگاهي كه دلالت بر سطح آهن موجود در خون دارند براي ارزيابي سطح آهن قابل اعتماد ترند و عبارتند از : هموگلوبين ، ميزان فريتين و مطالعات سطح آهن سرم.
؟؟؟ كم خوني يا فقر آهن را چگونه درمان كنيم ؟ 
شدت و علت كم خوني فقر آهن تعيين كننده نحوه درمان مي باشد . به عنوان مثال بيماران مسن علامت دار با كم خوني فقر آهن شديد ممكن است به تزريق گلبول هاي قرمز نياز داشته باشند ، در حالي كه در افراد بدون علامتي كه مبتلا به كم خوني فقر آهن هستند درمان خوراكي معمولا كافي است .
؟؟؟ چگونه مي توان از كم خوني فقرآهن جلوگيري كرد؟
***** براي جلوگيري از كم خوني فقر آهن مي توان دو كار انجام داد:
1- آموزش تغذيه به خانواده ها
2- بهبود بهداشت محيط از لحاظ مصرف آب سالم ، توالت هاي بهداشتي و...
!!! توصيه هاي تغذيه اي كاربردي براي پيشگيري از آنمي ( فقرآهن):
1- مادران در برنامه غذايي روزانه خانواده تا حد امكان از مواد غذايي آهن دار استفاده كنند مثل:گوشت و ماهي - جگر – مرغ – دل و قلوه – حبوبات ( عدس و نخود و لوبيا و ماش )
2- همراه با غذا از سبزيجات استفاده شود هر چند آهن موجود در بعضي سبزيجات خوب جذب نمي شود ولي به هر حال ميزان آهن سبزي هاي برگ سبز ( اسفناج و جعفري ) بالا مي باشد از طرفي سبزيجات داراي ويتامين ث هستند كه به جذب آهن كمك مي كنند . مانند كاهو ،كلم ،گل كلم ، فلفل دلمه گوجه فرنگي ، فلفل سبز و پيازچه كه مي شود اين مواد را به صورت سالاد استفاده كرد .
3- مصرف ميوه هاي تازه پس از غذا ، جذب آهن را افزايش مي دهد به خصوص مركبات مثل پرتغال ، ليمو شيرين ،ليمو ترش و كيوي كه بيشتر در مناطق شمالي يافت مي شود منبع خوبي از ويتامين ث است .
4- اگر از سويا به جاي گوشت استفاده مي شود بهتر است مقدار كمي گوشت به آن اضافه شود در اين صورت آهن سويا به خوبي جذب مي شود .
5- در مناطقي كه دسسترسي به ماهي وجود دارد ، توصيه مي شود در برنامه غذايي استفاده شود چون علاوه بر داشتن پروتئين از نظر آهن نيز غني است .
6- از خوردن چاي ( همچنين قهوه و دم كرده هاي گياهي ) حداقل يك ساعت قبل و دو ساعت پس از غذا خودداري كنيد . حتي قرص آهن را نبايد همراه چاي مصرف كرد زيرا چاي موجب كاهش جذب آهن مي شود .
7- از نان هايي كه خمير آن ها ور نيامده است استفاده نكنيد .نان هايي كه در پخت آن ها از جوش شيرين استفاده مي شود و خمير آن ها ور نمي آيد حاوي ماده اثي به نام فيتات است كه جذب آهن را كاهش مي دهد .
8- انواع خشك بار مانند برگه هلو- زرد آلو- خرما- كشمش- توت خشك و انواع مغزها مثل بادام- پسته - گردو - و فندق حاوي آهن هستند . كودكان و نوجوانان و زنان بار دار مي توانند از اين مواد غذايي به عنوان ميان وعده استفاده كنند.
-------------------------------------------------------------------------- کم خوني و کودکان --------------------------------------------------------------------
؟؟؟ چگونه از كم خوني فقر آهن در كودكان جلوگيري كنيم ؟
كم خوني فقر آهن يكي از مشكلات تغذيه اي شايع در كودكان زير 5 سال كشور است كه با عوارض زيان بار متعدد سلامت كودكان را به مخاطره مي اندازد ، بنابرين پيشگيري از ابتلا به كم خوني فقر آهن از طريق دادن قطره آهن به كودكان زير 2 سال و آموزش مادران يكي از اولويت هاي برنامه تغذيه در شبكه هاي بهداشتي درماني كشور است .
بايد به مادران تاكيد كرد :
1- اگر قطره آهن در فاصله توصيه شده يعني همزان با شروع دوره تغذيه تكميلي تا دو سالگي به طور مرتب و روزانه به كودك داده نشود لطمه اي كه به رشد و تكامل مغزي او وارد مي شود غير قابل جبران است . كودكاني كه به دليل نخوردن قطره آهن كم خون مي شوند ، ضريب هوشي كم تري دارند .
2- سرعت رشد جسمي كودكان مبتلا به كم خوني فقر آهن كاهش مي يابد ؛مقاومت بدنشان ئر مقابل بيماري كمتر مي شود و به طور مكرر به بيماري هاي عفوني مبتلا مي شوند .
!!! با به كار گيري موارد زير مي توانيم از كم خوني فرزندانمان جلوگيري كنيم :
# قطره آهن بايد بين دو وعده شير به كودك داده شود تا آهن آن بهتر جذب شود . اگر پس از شير دادن به كودك ،قطره آهن به او داده شود كلسيم موجود در شير مانع از جذب آهن مي شود .
# بهتر است قطره آهن را در يك قاشق مربا خوري ريخته به كودك داد. - اگر پس از قطره آهن به كودك آبميوه يا ميوه تازه داده شود جذب آهن آن افزايش مي يابد .
# از اضافه كردن قطره آهن به آبميوه خودداري كنيد چون ممكن است طعم آبميوه را تغيير داده و علاقه كودك به آبميوه كم شود .
# براي جلوگيري از سياه شدن دندان هاي كودك پس از دادن قطره آهن بايد به كودك مقداري آب داد. - همزمان با شروع تغذيه تكميلي يعني از پايان 6 ماهگي تا پايان 2 سالگي بايد قطره آهن را به ميزان 10 قطره در روز به كودك داده شود .
# به كودكاني كه با وزن كم تر از 2500 گرم به دنيا مي آيند هر زمان كه وزنشان دو برابر شد بايد قطره آهن به ميزاني كه در بالا ذكر شده داده شود .
- حتي به كودكاني كه با شير خشك تغذيه مي شوند بايد قطره آهن داده شود . مجددا تاكيد مي شود كه قطره آهن را نبايدهمراه شير مادر (اعم از شير مادر يا شير خشك) به كودك داد.
# اگر تغذيه تكميلي كودك به دليل اختلال رشد پس از چهار ماهگي شروع شود ،قطره آهن از همان موقع به ميزان 10 قطره در روز بايد به كودك داده شود.
واحد تحقيقات و پژوهش پايگاه امدادي نجاتگر
© کپی رایت توسط : پـایگاه اینترنتی نجـاتگر :: آموزش امداد و نجات (کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت است.)
برداشت مطالب فقط با اجازه کتبی و ذکر منبع امکان پذیر است .
بخش خبری
تالار گفتمان
پایگاه نجاتگر
ویژه نجاتگر 
